Hücre Bölünmesi ve Kalıtım (Ders Notu)

AskinElibol

Öğretmen
13 Ara 2020
10,277
11
38
ÖĞRENME ALANI : CANLILAR VE HAYAT

ÜNİTE 1 : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM





A- MİTOZ (4 SAAT)

1- Kromozom ve Özellikleri

2- Hücre Bölünmesi

3- Mitoz Bölünme (Aynı Hücreler Oluşturan Bölünme)

4- Üreme (Çoğalma)

5- Eşeysiz Üreme

6- Kanser























































































ÜNİTE 1 : HÜCRE BÖLÜNMESİ VE KALITIM



A- MİTOZ :



1- Kromozom ve Özellikleri :

Hücre, hücre zarı, sitoplâzma ve çekirdek olarak üç kısımdan oluşur. Hücredeki yaşamsal faaliyetleri yöneten, kontrol eden ve hücreye ait kalıtsal (genetik) bilgileri bulunduran yönetim merkezi çekirdektir.

Çekirdek, çekirdek zarı, çekirdek öz suyu, çekirdekçik ve kromatin iplik olmak üzere dört kısımdan oluşur. Hücredeki kalıtsal bilgilerin tamamı çekirdekteki kromatin ipliklerde bulunur. (Kromatin iplikler aslında birer DNA molekülüdür sarmalıdır).

Kromatin iplikler hücre bölünmesinden önce kısalıp kalınlaşarak kromozomları oluştururlar. Kromozomlar, hücredeki kalıtsal (genetik) bilgilerin tamamını taşıyan yapılardır. Kromozomlar hücre bölünmesinden önce kendini kopyalayarak (eşleyerek) iki iplik oluşturur. Oluşan ipliklerden her birine kromatit denir. Bir kromozom iki kromatitten oluşur.

Hücre bölünmesinde bir hücreden iki hücre oluşur. Kromozomların kendini kopyalaması (eşlemesi) sonucu oluşan kromatitlerden her biri, hücre bölünmesi sonucu oluşan hücrelere geçer ve hücreye geçen kromatitlere artık kromozom denir. Böylece bölünme sonucu oluşan hücreler aynı kromozomu taşıdıkları için aynı kalıtsal (genetik) bilgilere sahip olurlar.

Canlıların sahip olduğu (canlı vücudunda bulunan) hücreler kromozom sayısına göre diploit (2n) kromozomlu hücreler (vücut hücreleri) ve haploit (n) kromozomlu hücreler (üreme hücreleri) olarak iki çeşittir.

Canlıların vücut özelliklerini belirleyen ve 2n kromozomlu olan hücrelere vücut hücreleri veya diploit (2n) kromozomlu hücreler denir. İnsanların vücut hücrelerinde 2n=46 kromozom bulunur.

Canlılarda üreme olayını gerçekleştiren ve n kromozomlu olan hücrelere üreme hücreleri veya gametler veya haploit (n) kromozomlu hücreler denir. İnsanların üreme hücrelerinde (yani sperm ve yumurta hücrelerinde) n=23 tane kromozom bulunur.

• Her canlı türünde bulunan kromozom sayısı sabittir.

• Her canlı türünde bulunan kromozomlar farklı kalıtsal (genetik) özellikler taşır.

• Kromozom sayısı canlı türünü ya da canlının gelişmişliğini belirlemez. (Canlı türünü ya da canlıların gelişmişliğini kromozom sayısı değil, kromozomların üzerinde bulunan genler belirler).

• Kromozom sayıları aynı olan canlılar farklı gelişmişlik düzeyine sahiptirler. (Kromozomlar farklı kalıtsal (genetik) özellik taşıdığı için).










































NOT : 1-
Bazı canlıların kromozom sayıları:

Canlı Türü
Kromozom
Sayısı (2n)
Canlı Türü
Kromozom
Sayısı (2n)

Canlı Türü
Kromozom
Sayısı (2n)
Solucan
2​
Ayçiçeği
34​
Keçi
60​
Sirke Sineği
8​
Kedi
38​
İnek
60​
Sinek
12​
Maymun
42​
At
64​
Pirinç
12​
Buğday
42​
Köpek
78​
Çekirge
14​
İnsan
46​
Deniz Yıldızı
94​
Soğan
16​
Kurt Bağrı Bitkisi
46​
Keçi
100​
Güvercin
16​
Moli Balığı
46​
At Kuyruğu
216​
Mısır
20​
Erik
48​
Eğrelti Otu
500​
Domates
24​
Patates
48​




















SORU : 1- Ünite giriş sayfasında (DK – 17) neler görülüyor?

2- Çocuk fotoğraflarında görülen benzerlik ve farklılıklar nelerdir?

3- Çocuk fotoğraflarında görülen benzerlik ve farklılıkların sebebi nedir?

4- Hücre çekirdeğinde görülen yapılar nelerdir?

5- Hücre çekirdeğinde görülen yapıların görevleri nelerdir?

6- Sınıf arkadaşlarınızın sizinle saç ve göz rengi, boy uzunluğu gibi fiziksel özellikleri birbirine benziyor mu?

7- Fotoğraflardaki (DK – 17) aynı tür canlılar arasındaki benzerlikler ve farklılıklar nelerdir?

8- Neden birbirine tıpatıp benzeyen ikizler gibi görünmüyoruz?

9- Bütün canlılar hücrelerden oluştuğuna göre, canlılar arasındaki bu farklılığın sebebi ne olabilir? (Niçin farklı özelliklere sahiptirler?)

10- Fotoğrafta hücre çekirdeğinin içerisinde yer alan diğer yapıların görevleri nedir?

11- Tek bir hücreyle başlayan canlının yaşam yolculuğu nasıl milyarlarca hücreye ulaşabiliyor?

12- Kromozom nedir?

13- Kromozom hücrede nerede bulunur?

14- Kromozomun görevi nedir?

15- Kromozom olmasaydı ne olurdu?

16- Kromozom sayıları aynı olan canlıların birbirlerinden farklı olmalarının nedeni nedir?

17- Kromozom sayıları ile canlıların gelişmişliği ve büyüklüğü arasında bir ilişki var mıdır?



1. Etkinlik :
Bilgilerimizi Hatırlayalım (Çalışma Kitabı – 10)

Amaç : Öğrencilerinde ki eksikliklerin tespit edilerek eksik bilgilerin giderilmesinin

sağlanması.


Yapılacaklar : • Verilen sorular cevaplandırılır ve ön bilgiler hatırlanmaya çalışılır.



2. Etkinlik :
Nereden, Nereye, Nasıl Geldim? (Çalışma Kitabı – 11)

Amaç : Öğrencilerin ünitenin başındaki ve sonundaki durumlarını karşılaştırarak

kendilerini değerlendirmelerini sağlamak. Ayrıca ünite ile ilgili ön bilgilerini hatırlayarak bu ünitede ne öğrenmek istediklerini ve öğrenmek istediklerine nasıl ulaşacaklarını belirlemek.


Yapılacaklar : • Çalışma kitabının 1. ünitesinde sayfa 11’deki 2. etkinlikteki tablo

kullanılır.


Çizelgenin 1. bölümündeki sorular üniteye başlamadan cevaplandırılır.

Ünitenin işlenişi sırasında neyi, ne kadar öğrendiklerinin farkına varmaları için 2. bölümdeki sorular cevaplandırılır.

2- Hücre Bölünmesi :

Bir hücreden yeni hücrelerin oluşmasına hücre bölünmesi denir. Hücre bölünmesi bütün canlılarda görülen bir olaydır.

Hücre bölünmesi hücre çekirdeğinde başlar ve birbirini takip eden evrelerden (safhalardan) oluşur. Yoğurdun mayalanması, bitkilerin büyümesi, tohumun çimlenmesi, yaraların iyileşmesi, büyüme ve gelişme olayları hücre bölünmesi sayesinde gerçekleşir.

Hücre bölünmesi; mitoz bölünme ve mayoz bölünme olarak iki çeşittir.



a) Hücre Bölünmesinin Nedeni :

Hücrelerde yaşamsal faaliyetlerin sürdürülebilmesi için yapım (özümleme) ve yıkım (yadımlama) olaylarının yani metabolik faaliyetlerin gerçekleşmesi gerekir. Hücrelerin yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilmesi için enerji gerekir ve bu enerjide besinlerden oksijen gazı sayesinde elde edilir. (Besin ve oksijen gereklidir). Hücredeki yaşamsal faaliyetler sonucu da zararlı ve atık maddeler (su, CO2, NH3, madensel tuzlar gibi) oluşur. Hücre içine besin ve oksijenin alınmasını ve yaşamsal faaliyetler sonucu oluşan zararlı ve atık maddelerin hücre dışına atılması hücre zarı sayesinde gerçekleşir.

Hücreler yaşamsal faaliyetlerini sürdürürken sürekli büyür. Hücrenin büyümesi demek hücre zarının, sitoplâzmanın ve çekirdeğin büyümesi demektir. Fakat sitoplâzmanın (hacimce) büyümesi hücre zarının (yüzeyce) büyümesinden daha fazla olur. Bir süre sonra hücre zarından madde giriş – çıkışı zorlaşır ve çekirdeğin yöneteceği alan sınırlı olduğu için çekirdek hücreyi yönetemez. (Yönetmekte güçlük çeker). Bu anda çekirdek bölünme emrini verir ve bölünme emri verildikten sonra hücre bölünmesi engellenemez.

Bütün canlılarda hücre bölünmesi çekirdekte yer alan DNA molekülünün emri ile gerçekleşir. Hücrenin bölünebilmesi için belli bir büyüklüğe (bölünebilme büyüklüğüne) ulaşması gerekir.



b) Hücre Bölünmesinin Amacı :


Hücre bölünmesinin amacı canlılarda üremeyi ve büyümeyi sağlamaktır.

Canlılar hücre sayısına göre tek hücreli ve çok hücreli canlılar olarak iki grupta incelenir.

Tek hücreli canlılarda hücre bölünmesinin amacı (hücre sayısını arttırarak) çoğalmayı (üremeyi) sağlamaktır.

Çok hücreli canlılarda hücre bölünmesinin amacı (hücre sayısını arttırarak) doku, organ ve sistemlerin büyüyüp gelişmesini, yıpranan dokuların onarılmasını, ölen hücrelerin yerine yenilerinin yapılmasını sağlamaktır. Bazı çok hücreli canlılarda sperm ve yumurta hücrelerinin oluşturulması hücre bölünmesi sayesinde sağlanır.



NOT : 1-
Hücre bölünmesinin nedeni çekirdek/sitoplâzma oranının veya hacim/yüzey oranının

bozulmasıdır. Hacim (sitoplâzma hacmi) r3 ile, yüzey (hücre zarı) r2 ile orantılı olarak büyür.

2- Hücrede bölünme emri, çekirdekte yer alan DNA molekülü tarafından verilir. DNA’nın emri dışında, kontrolsüz şekilde hücreler bölünürse kanserli dokular oluşur.

3- Hücre, yüzeyi arttırmak, hacmi azaltmak için bölünür.

4- Hücre bölünebilme büyüklüğüne ulaştığında çekirdek bölünme emrini vermezse hücre parçalanır.

5- Çok hücreli canlılarda hücre bölünmesi bazı hücrelerde hızlı, bazı hücrelerde yavaş gerçekleşirken bazı hücrelerde belli bir dönemden (yaştan) sonra hiç bölünmezler. İnsanlarda kan, deri, bağırsak hücreleri hızlı, kas hücreleri yavaş bölünürken sinir ve retina hücreleri de belli bir yaştan sonra hiç bölünmezler.









DENEY 1 : Hücre Bölünmesinin Kontrol Merkezi Çekirdektir Ve Hücrenin Bölünebilmesi İçin Sitoplâzmanın Belli Bir Büyüklüğe Ulaşması Gerekir.



1-
Bir amip grubu, hiçbir işlem yapılmadan izlenmiş ve 4 ayda 65 kez bölünmüştür.



2- Bölünme büyüklüğüne ulaşmamış amibin sitoplâzması kesilmiş ve kesilen sitoplâzma parçası ölmüş, çekirdekli kısım kendini tamir etmiş fakat bölünme gerçekleşmemiştir.








Kesilen Sitoplâzma Ölür.



Çekirdekli Kısım

Kendini Tamir Eder

3- Bölünme büyüklüğüne ulaşan amip hiçbir etki yapılmadığında bölünmüştür.









4- Bölünme büyüklüğüne ulaşmış amibin sitoplâzmasının bir kısmı kesilmiş ve kesilen sitoplâzma ölmüştür. Geriye kalan çekirdekli kısım, kesilen sitoplâzma parçasını tamamlamış ve bölünmüştür. Hücre, bölünme büyüklüğüne ulaşınca verilen bölünme emri engellenememiştir.











DENEY 2 : Hücreye Ait Kalıtsal Bilgileri DNA (Çekirdek) Taşır.



1-
Bir hücreli düz şemsiyeli alg (su yosunu) ve parçalı şemsiyeli alg (su yosunu) türünde deney yapılmıştır.



2- Düz şemsiyeli alg, çekirdeğe yakın yerinden kesilmiş, çekirdekli kısım kendini tamamlayıp düz şemsiyeli alg oluşturmuş, çekirdeksiz kısım ölmüştür.



Düz Şemsiye Çekirdeksiz Şemsiye

Sap Kendini Tamamlayamaz

Kesilen Yer ve Ölür

Çekirdek Çekirdekli Kısım Şemsiye

Kök Yapar ve Yaşar



3- Parçalı şemsiyeli algden kesilen parça, düz şemsiyeli algin çekirdekli parçasına aşılanmış ve sonuçta düz şemsiyeli alg oluşmuştur.



Parçalı Şemsiye

Kesilen Yer AŞI





Parçalı Şemsiyeli Alg Düz Şemsiyeli Algin Düz Şemsiyeli Algin Çekirdeği

Çekirdekli Parçası Düz Şemsiyeli Alg Oluşturur.





3- Mitoz Bölünme (Aynı Hücreler Oluşturan Bölünme) :


Bütün canlılarda 2n kromozomlu vücut hücrelerinde görülen ve bir hücreden iki hücre oluşturan bölünme şekline mitoz bölünme denir.

Mitoz bölünme s



a) Mitoz Bölünmenin Özellikleri :

1-
Bütün canlılarda görülür.

2- 2n kromozomlu vücut hücrelerinde görülür.

3- 2n kromozomlu bir hücreden 2n kromozomlu iki hücre oluşur.

4- Bölünme sonucu oluşan iki hücre aynı kalıtsal bilgiye (DNA’ya) yani kromozom yapısına sahiptir ve birbirinin tıpa tıp aynısıdır.

5- Yaşam boyu devam eder. (Zigotun oluşumundan, ölüme kadar devam eder).

6- Bölünme sonucu oluşan hücrelerin kromozom sayısı değişmez, sabit kalır.

7- Tek hücrelilerde çoğalmayı, çok hücrelilerde büyümeyi, gelişmeyi, yıpranan dokuların onarılmasını ve ölen hücrelerin yerine yenilerinin yapılmasını sağlar.

8- Tür içinde çeşitlilik oluşturmadan (kalıtsal özellikleri değiştirmeden) türün devamını sağlar.

9- Mitoz bölünme başlamadan önce hücre bölünmeye hazırlık dönemi (interfaz) geçirir.

10- Çekirdek bölünmesi (karyokinez) ve sitoplâzma bölünmesi (sitokinez) olarak iki aşamada gerçekleşir.



b) Mitoz Bölünmenin Aşamaları :

Mitoz bölünme, birbirini takip eden çekirdek bölünmesi ve sitoplâzma bölünmesi olarak iki aşamada gerçekleşir. Hücre bölünmeye başlamadan önce (iki mitoz bölünme arasında) bölünmeye hazırlık dönemi geçirir. (Bu döneme interfaz denir. İnterfaz safhası, mitoz bölünmenin safhalarından değildir).

Bölünmeye hazırlık döneminde (İnterfaz Döneminde) :

1- Hücre büyür ve bölünme büyüklüğüne ulaşır.

2- Hücredeki kalıtsal (genetik) madde iki katına çıkar, (DNA yani) kromozomlar kendini eşler, bir kromozomdan iki(kardeş = homolog) kromatit oluşur.

3- Yaşamsal faaliyetler hızlanır. (ATP, mRNA, tRNA, rRNA, protein sentezi gibi).

4- Sentrozom kendini eşleyerek sentriolleri oluşturur. (Sentrioller kendini eşler).



1- Çekirdek Bölünmesi (Karyokinez) :

Hücredeki, canlının kalıtsal özelliklerini taşıyan kalıtsal yapının yani kromozomların (DNA’nın) ikiye ayrılmasını sağlayan bölünmeye çekirdek bölünmesi denir. Çekirdek bölünmesi bitki ve hayvan hücrelerinde aynı şekilde gerçekleşir.

Çekirdek bölünmesi birbirini takip eden (profaz, metafaz, anafaz, telofaz olmak üzere) dört safhada (bölümde=dönemde=evrede) gerçekleşir.



I. Safha (I-Profaz) :

1-
Kromatin iplikler kısalıp kalınlaşarak kromozomları oluştururlar.

2- Kromozomlar (iki kromatitli yapı) boyuna bölünerek kardeş (Homolog) kromatitleri oluşturur.

3- [Sentrioller zıt kutuplara çekilir ve aralarında iğ iplikleri oluşur].

4- [Kromatitler birbirlerine bağlanır. Kromatitlerin birbirlerine bağlandığı noktaya sentromer denir].

5- [Çekirdek zarı ve çekirdekçik erimeye başlar (kaybolur)].





II. Safha (II-Metafaz) :

1-
Kromozomlar, (sentromerlerinden iğ ipliklerine tutunur ve) hücrenin ekvator düzlemine dizilirler.

2- Kromozomları oluşturan kromatitler ikiye ayrılır.

[Kromozomların sentromerleri ikiye bölünür ve kromatitler birbirlerinden tamamen ayrılır].

3- [Ayrılan kromatitler sentromerlerinden iğ ipliklerine tutunur].

4- [Erimeye başlayan çekirdek zarı ve çekirdekçik kaybolur].



III. Safha (III-Anafaz) :

1-
(İğ iplikleri kısalır ve) Ayrılan (homolog=eş) kromatitler zıt kutuplara çekilir.

2- Zıt kutuplara çekilen (kardeş) kromatitlere kromozom denir.

3- [Kardeş kromatitler (kromozomlar) kutuplara ulaştığı anda anafaz tamamlanır][.



IV. Safha (IV-Telofaz) :

1-
Zıt kutuplara çekilen kromozomlar (kromatitler) incelip uzayarak kromatin iplikleri oluşturur.

2- Çekirdek bölünmesi tamamlanır ve aynı kalıtsal bilgiye sahip yani aynı kromozomlara sahip iki çekirdek oluşur.

3- Sitoplâzma bölünmesi başlar.

4- [İğ iplikleri kaybolur].

5- [Çekirdek zarı ve çekirdekçik oluşur].

6- [Profazın tam tersi şeklinde gerçekleşir].



2- Sitoplâzma Bölünmesi (Sitokinez) :

Sitoplâzmanın ikiye ayrılmasını sağlayan bölünmedir. Çekirdek bölünmesi (telofazda) tamamlandıktan sonra sitoplâzma bölünmesi başlar.

Çekirdek bölünmesi bitki ve hayvan hücrelerinde aynı şekilde gerçekleşirken sitoplâzma bölünmesi farklı şekilde gerçekleşir.

Hayvan hücrelerinde, sitoplâzma bölünmesi boğumlanma ile gerçekleşir. Çekirdek bölünmesinin üçüncü (anafaz) evresinde hücre ortadan boğumlanmaya başlar, (telofaz)dördüncü evrenin sonunda ise boğumlanma tamamlanınca sitoplâzma bölünmesi tamamlanmış olur.

Bitki hücrelerinde sitoplâzma bölünmesi orta lamel (ara plak = ara bölme = ekvatoral plak) oluşması sayesinde gerçekleşir. Çekirdek bölünmesinin dördüncü (telofaz) evresi sonunda hücrenin orta kısmında orta lamel oluşur, orta lamel kenarlara doğru uzar ve sitoplâzma bölünmesi gerçekleşir. Sitoplâzma bölünmesi sonucu hücre zarı ve hücre çeperi oluşur. (Orta lamel kalınlaşır, iki yanında hücre duvarı ve hücre zarı oluşur).



NOT : 1- Mitoz bölünme sonucu hücre sayısı artar, kromozom sayısı sabit kalır.

2- Mitoz bölünme zigotun oluşumu ile başlar ve ölüme kadar devam eder.

3- Mitoz bölünmede çekirdek bölünmesinden sonra sitoplâzma bölünmesi gerçekleşmezse çok çekirdekli hücreler oluşur. Çizgili kas hücreleri çok çekirdekli hücrelerdir.

4- Mitoz bölünme sonucu oluşan hücreler ancak belli olgunluğa (bölünebilme büyüklüğüne) ulaştıktan sonra tekrar mitoz bölünme gerçekleştirebilirler.

5- Mitoz bölünme sonucu oluşacak hücre sayısı 2n formülü ile bulunur. Bu formülde n, bölünme sayısıdır.

6- Mitoz bölünme, eşeysiz üremenin temelini oluşturur.





7-
İnsanlarda mitoz bölünme farklı hızlarda gerçekleşir.

• 20 – 25 yaşlarına kadar, embriyo ve çocukluk döneminde mitoz bölünme hızlı gerçekleşir. Mitoz bölünme sonucu üretilen hücre sayısı, ölen hücre sayısından fazla olur ve bu nedenle bu yaşlara kadar büyüme gerçekleşebilir

• 40 – 45 yaşlarına kadar mitoz bölünme hızı azalır (yavaşlar). Mitoz bölünme sonucu üretilen hücre sayısı ile ölen hücre sayısı birbirine yakındır ve bu nedenle bu dönemlerde büyüme gerçekleşmez.

• 40 – 45 yaşlarından sonra mitoz bölünme hızı daha da azalır (yavaşlar). Mitoz bölünme sonucu üretilen hücre sayısı, ölen hücre sayısından daha azdır. Bu nedenle bu dönemlerde buruşukluk, yaralarda geç iyileşme, kamburluk, saç beyazlaması, ciltte lekelenmeler oluşur.

8- Bitki ve hayvan hücrelerinde mitoz bölünmenin üç önemli farklılığı vardır. Bunlar;

1- Bitki hücrelerinde sitoplâzma bölünmesi orta lamel oluşumu ile hayvan hücrelerinde ise boğumlanma ile gerçekleşir.

2- Hayvan hücrelerinde iğ ipliklerinin oluşmasını sentrioller, bitki hücrelerinde ise kutup başlıkları saplar. (Kutup başlıkları, sitoplâzmadaki proteinlerden oluşur).

3- Hayvan hücrelerinde sentrozom eşlemesi görülürken bitki hücrelerinde görülmez.

















2n 2n 2n 2n 2n 2n

(İnterfaz) (Profaz) (Metafaz) (Anafaz) (Telofaz)





1- Çekirdek Bölünmesi (Karyokinez) :

(Kromatitlerden anafazda kromozom oluşur).









2n 2n



2- Hayvan Hücrelerinde Sitoplâzma Bölünmesi (Sitokinez):

2n Kromozomlu 2 Hücre







2n

Orta Lamel

Ekvatoral Plak

Ara Bölme

Ara Plak 2n





2- Bitki Hücrelerinde Sitoplâzma Bölünmesi (Sitokinez):

2n Kromozomlu 2 Hücre





SORU : 1- Düşüp yaralanıldığında nasıl bir süre sonra yaralar iyileşiyor?

2- Baharda dalları budanan ağaçların niçin yeni dalları oluşuyor?

3- Ağaçlar, kabuklarında oluşan yaraları kendi kendilerine kapatabilir mi?

4- Maya olarak kullanılan bir kaşık yoğurt bir litre sütün yoğurda dönüşmesini nasıl sağlıyor?

5- Vücuda giren bir bakteri vücudu hastalandıracak kadar nasıl çoğalıyor?

6- Küçücük bir tohumdan metrelerce uzunluktaki bir ağaç nasıl oluşur?

7- Canlının üremesini ve büyümesini sağlayan nedir?

8- Hücre bölünmesi sırasında gerçekleşen olaylar nelerdir?

9- Bitki ve hayvan hücreleri aynı şekilde mi bölünür?

10- Mitoz nedir? Mitoz hangi hücrelerde gerçekleşir?



1. Etkinlik :
Hücreler Bölünüyor (Ders Kitabı – 19)

Amaç : Büyüme ve üremenin gerçekleşmesini sağlayan mitozun, çekirdek bölünmesi

ile başlayan ve birbirini takip eden evrelerde gerçekleştiğinin gözlem ve incelemelerden yararlanılarak fark edilmesinin sağlanması.


Yapılacaklar : • Soğanın kökünden alınan parça ile hazırlanan preparat mikroskopta

incelenir.

• Bölünmenin değişik evreleri ve bu evrelerdeki farklı yapılar gözlenir.

• Gözlem yapılırken elde edilen şekillerden yararlanılarak sorular cevaplandırılır.

– Hücre bölünmesi sırasında hangi olaylar gerçekleşir?

– Bölünme sonucu oluşan hücrenin özellikleri ana hücrenin özelliklerine benzer mi?

– Görüntülerde görülen farklılıklar nelerdir? Bu farklılıkların nedeni nedir?

• Etkinlikte verilen mikroskop görüntüleri incelenerek çekirdekte meydana gelen değişiklikler anlatılır.

• Sonuca Varalım Kısmında;

– İki

– Tek hücrelilerde çoğalmayı sağlamak, çok hücrelilere büyüme ve üremeyi sağlamak.




3. Etkinlik :
Mitozun Evrelerini Gösterelim (Çalışma Kitabı – 12)

Amaç : Mitozun, çekirdek bölünmesi ile başlayan ve birbirini takip eden evrelerden

oluştuğunun yapılacak çizimle tarif edilmesini, ayrıca mitozun canlıların büyümesi ve üremesindeki rolünün kavratılmasının sağlanması.


Yapılacaklar : • Etkinlikte verilen hayvan hücresindeki mitoz bölünmenin evrelerinde

gerçekleşen olaylar ve mitozun canlılar için önemi, öğrencilerin kendi cümleleri ile yazılır.




4. Etkinlik :
Kontrol Altına Alınamayan Hücreler (Çalışma Kitabı – 13)

Amaç : Kansere, kontrolsüz hücre bölünmesinin neden olduğunun anlaşılmasının

sağlanması.


Yapılacaklar : • Kanserle ilgili olarak verilen metin okunur ve araştırma yapılır.

• Kanser hakkında elde edilen bilgilerden ve metinden yararlanılarak verilen sorular cevaplandırılır.

• Bu sayede araştırma sonuçları verilen cevaplar sınıf içersinde paylaşılmış olur.




5. Etkinlik :
Mitoz (Çalışma Kitabı – 14)

Amaç : Mitoz konusuyla ilgili bilgilerin pekiştirilmesinin sağlanması.

Yapılacaklar : • Tanılayıcı dallanmış ağaç etkiliğinde verilen sorular okunarak 7.

çıkıştan çıkılır.

• Yanlış çıkıştan çıkan öğrenciler, doğru çıkışa ulaşabilmeleri için hata yaptıkları konulara yönlendirilir.


4- Üreme (Çoğalma) :

Bütün canlılar hücrelerden oluşma, beslenme, büyüme, gelişme, solunum yapma, boşaltım yapma, hareket etme, irkilme, ölüm ve üreme (çoğalma) gibi ortak özelliklere sahiptir.

Bir canlının neslinin devam ettirebilmek için kendine benzeyen yeni canlılar oluşturmasına üreme veya çoğalma denir. Üreme olayı;

• Bütün canlılarda görülür.

• Üreme hücreleri sayesinde gerçekleşir.

• Canlının sahip olduğu genetik (kalıtsal) bilgilerin (özelliklerin) oğul döllere aktarılmasını sağlar.

• Canlının neslinin devam etmesini sağlar.

• Üreme olayında canlının sahip olduğu genetik bilgiler, üreme hücrelerindeki kromozomların üzerinde bulunan genler sayesinde oğul döllere aktarılır.

• Üreme olayı, eşeysiz üreme ve eşeyli üreme olarak iki çeşittir.



5- Eşeysiz Üreme :

İlkel, basit yapılı canlılarda tek bir atadan yeni canlıların (bireylerin) oluşmasına eşeysiz üreme denir. (Eşey yani üreme hücreleri olmadan gerçekleşen üremedir).



a) Eşeysiz Üremenin Özellikleri :



1-
İlkel ve basit canlılarda görülür.

2- Tek bir ata vardır.

3- Erkek ve dişi birey yoktur.

4- Erkek ve dişi üreme hücresi yoktur.

5- Eşeysiz üremenin temelini mitoz bölünme oluşturur.

6- Mayoz bölünme görülmez.

7- Döllenme olayı görülmez.

8- Çok hızlı gerçekleşir (ve kısa zamanda çok sayıda birey oluşur).

9- Oluşan yavrular tıpa tıp atasına benzer ve atası ile aynı kalıtsal özelliğe (yani DNA yapısına) sahiptir.

10- Oluşan yavrular bazen mutasyon sonucu atasına benzemeyebilir, bunun sonucunda kalıtsal çeşitlilik (yeni canlı çeşitleri) oluşur.

11- Oluşan yavrular çevre şartlarına karşı dayanıksızdır.

12- Eşeysiz üreme çeşitleri şunlardır:

1- Bölünerek Üreme.

2- Tomurcuklanma İle Üreme

3- Sporla Üreme.

4- Vejetatif Üreme.

5- Rejenerasyon İle Üreme.



b) Eşeysiz Üreme Çeşitleri :



1- Bölünerek Üreme :


Tek hücreli bitki ve hayvanlarda görülür. Belirli büyüklüğe (bölünebilme büyüklüğüne) ulaşan canlı enine veya boyuna (mitoz bölünme ile) bölünerek birbirinin tıpa tıp aynısı olan yani aynı kalıtsal özelliklere sahip olan iki yavru (canlı) oluşturur.

• Bakteriler, mavi-yeşil algler (su yosunları), amip, öglena (kamçılı hayvan), terliksi hayvan (paramesyum) bölünerek üreyen tek hücreli canlılardır.

• Paramesyum (terliksi hayvan) enine, öglena (kamçılı hayvan) boyuna, amip ise enine veya boyuna bölünebilir.







Terliksi

Hayvanda

(Paramesyumda)

Enine

Bölünme



Kamçılı

Hayvanda

(Öglenada)

Boyuna

Bölünme





Amipte

Boyuna

Bölünme







Amipte

Enine

Bölünme









NOT : 1- Bölünerek üreme çok hızlı gerçekleşir.

2- Bakteriler 20 dakikada bir bölünürler. 3 saatte 1 bakteriden 512 tane bakteri oluşur. (3sa = 180 dk » 180 : 20 = 9 kez bölünür. 2n = 29 = 512 tane).

3- Amip, 24 saatte bir bölünür.

4- Havuzların bir gecede su yosunu ile yeşil renk almasının sebebi, su yosunlarının çok hızlı bir şekilde eşeysiz üreme gerçekleştirmesidir.



2- Tomurcuklanma İle Üreme :

Tek hücreli veya çok hücreli canlılarda (bitki ve hayvanlarda) görülür. Ata (ana) canlının vücudunda küçük bir çıkıntı yani tomurcuk oluşur. Oluşan tomurcuk gelişimini tamamlayarak yeni bir canlı oluşturur. Oluşan canlı bazen ata canlıdan ayrılarak yaşamını sürdürür, bazen de ata canlıdan ayrılmayıp ata canlı ile birlikte kolonileri oluşturarak yaşamını sürdürür.

• Tek hücreli canlılardan bira mayası (maya mantarlarında) ve çan hayvanında görülür.

• Çok hücreli canlılardan deniz anası, süngerler, sölenterler (tatlı su hidrası), polip, mercan ve ciğer otlarında görülür.














Bira Mayasında Tomurcuklanma İle Üreme









3- Sporla Üreme (Sporlanma) :


Olumsuz çevre şartlarına dayanabilen, üzeri sağlam bir örtüyle örtülü olan ve üreme olayını gerçekleştiren özel hücrelere spor denir.

Sporla üreyen canlılar, üremenin gerçekleşeceği zaman sporları oluştururlar. Oluşan sporlar olgunlaşınca su, rüzgar, insanlar, hayvanlar sayesinde etrafa yayılır ve etrafa yayılan sporlar uygun koşullarda (su, ısı, oksijenin yeterli olması durumunda) çimlenerek yeni canlıyı oluştururlar. Sporla üreyen canlılarda döl almaşı (döl değişimi = metagenez) olayı görülür. Döl almaşı olayı, eşeyli ve eşeysiz üremenin birbirini takip etmesi olayıdır.

• Sporla üreyen canlıların vücut hücrelerinden biri sürekli mitoz bölünmeler gerçekleştirerek çekirdek sayısını sürekli arttırır. Fakat mitoz bölünme sırasında sitoplazma bölünmesi gerçekleşmez. Böylece bir hücre içerisinde çok sayıda çekirdek oluşur. Çekirdeklerin etrafında sitoplazma toplanır ve hücre zarı oluşur. Oluşan yapılardan her birine spor denir.

• Bakteriler, (küf veya maya) mantarlar, plazmodyum (sıtma mikrobu), çiçeksiz bitkiler (eğrelti otu, karayosunu, atkuyruğu, kibrit otu, ciğer otları), sporla üreyen canlılardır.



4- Vejetatif Üreme :

Yüksek yapılı gelişmiş bitkilerde görülen üreme şeklidir. Bitkilerden alınan bir parçanın köklendirilerek bunlardan yeni bitkilerin oluşturulmasına vejetatif üreme denir.

Vejetatif üreme; çelikle, yumru ile ve soğan ile üreme şeklinde gerçekleşebilir.



• Çelikle Üreme :

Bazı bitkilerden kopan veya kesilen kök, gövde, dal, yaprak gibi kısımlardan (parçalardan) yeni bitkinin oluşmasına çelikle üreme denir. Çelikle üreme aşılama veya köklendirme ile gerçekleşir.

• Asma, gül, kavak, söğüt dallarından veya kökünden yeni bitki oluşur.

• Çilek ve zambak (rizom) gövdelerinden yeni bir bitki oluşur.

• Afrika menekşesi ve gözyaşı bitkisi yapraklarından yeni bir bitki oluşur.



• Yumru İle Üreme :

Bazı bitkilerin besin depolayan yumru gövdelerinin üzerinde oluşan yumruların çimlendirilerek yeni bitki oluşturmasıdır.

• Patates ve yer elması yumru ile ürerler.



• Soğan İle Üreme :

Bazı bitkilerin besin depolayan yassı (soğan) gövdelerinin çimlendirilerek yeni bir bitki oluşturmasıdır.

• Soğan ve lale soğan ile ürerler.



















5- Rejenerasyon İle Üreme :

Bir canlının yıpranan ve yaralanan kısımlarının onarılmasına rejenerasyon denir. Rejenerasyonda canlı sayısı artmaz yeni rejenerasyon üreme değildir. İnsanda yaraların iyileşmesi ve kesilen karaciğerin kendini tamamlaması, kertenkelenin kopan kuyruğunu tamamlaması rejenerasyondur ama üreme değildir.

Bazı omurgasız hayvanların vücutlarından kopan her parçadan yeni bir canlı oluşmasına rejenerasyon (yenilenme) ile üreme denir.

Rejenerasyon, ilkel canlılarda çoğalmayı, yüksek yapılı gelişmiş canlılarda yaraların onarılmasını sağlar. Canlıların gelişmişliği ile rejenerasyon ters orantılıdır. (İlkel canlılardaki rejenerasyonda çekirdekli parça kopmuşsa kopan parçadan yeni canlı oluşur. Kopan parça çekirdeksiz ise bu parça kendini onarır fakat üreme olmaz).

• Denizyıldızı, toprak solucanı (halkalı solucan), yassı solucan (planerya) da rejenerasyon ile üreme görülür.









Yassı Solucanda (Planeryada)

Kesilen Her Parçadan

Yassı Solucan (Planerya) Oluşur.














Deniz Yıldızında Kesilen

Her Parçadan Yeni Bir

Deniz Yıldızı Oluşur.









SORU : 1- Hangi canlılar tomurcuklanma ile çoğalıyor?

2- Hangi canlılar bölünerek çoğalıyor?

3- Deniz yıldızı ve kertenkele kopan parçalarını nasıl tamamlıyor?

4- Vejetatif üreme ile çoğalan bitkiler nelerdir?

5- Patates ve soğan tohumları toprağa ekildiğinde zamanla nasıl olgun bitki haline gelir?

6- Kanser nedir?



6- Kanser :


Hücrede bölünme emri, çekirdek (çekirdekte yer alan DNA molekülü) tarafından verilir. Çekirdeğin (DNA’nın) emri dışında, kontrolsüz ve normalden çok daha hızlı bir şekilde bölünmesine kanser, bu şekilde bölünen hücrelere kanser hücreleri, dokulara da kanserli dokular denir.

Sağlıklı vücut hücreleri (kas ve sinir hücreleri hariç) bölünebilme yeteneğine sahiptir. Her hücrenin, hayatı boyunca belli bir bölünebilme sayısı vardır. Sağlıklı bir hücre gerektiği yerde gerektiği kadar bölünür. Kanser hücreleri ise kontrolsüz bir şekilde bölünerek çoğalır ve birikerek tümörleri (kitleleri) oluşturur. Tümörler çevrelerindeki normal dokuları sıkıştırabilir, bu dokuların içine sızabilir ya da dokuları tahrip edebilir. Eğer kanser hücreleri oluştukları tümörden ayrılırsa, kan ya da lenf dolaşımı aracılığı ile vücudun diğer bölgelerine gidebilir ve gittikleri yerlerde (tümör kolonileri oluşturur ve) büyümeye devam eder. Kanser, bu şekilde vücudun diğer bölgelerine de yayılır.

a) Kanserin Oluşma Nedeni ve Kansere Neden Olan Faktörler :

Kanserin oluşa nedeni henüz kesin olarak bilinmemektedir.

Kansere yol açan faktörler iki grupta incelenir. Bunlardan biri hastaların yaşam şekillerine, yaşa, cinsiyete ve aileden getirdikleri kalıtsal özelliklerine bağlı olarak değişir. Bir diğeri ise çevresel faktörlerdir. Kanserlerin yaklaşık %80 – 90’ı çevresel faktörler tarafından meydana gelir ve önlenebilir. Kalıtım yoluyla kanser meydana gelme olasılığı çevresel faktörlere oranla çok daha azdır.



Kansere Neden Olan Çevresel Faktörler :

1-
ultraviyole ışınlar ve morötesi ışınlar.

(Güneş ışınlarının yeryüzüne dik ya da dike yakın açılarla geldiği saatlerde uzun süre güneş altında kalındığında bu ışınları alma riski artar).

2- X–ışınları.

(Aşırı dozda röntgen ışınına maruz kalma).

3- Bazı kimyasal maddeler

(Katran, benzin, boya maddeleri, asbest).

4- Hava kirliliği

5- Radyasyona maruz kalma

6- Kötü beslenme alışkanlığı

7- Virüsler



b) Kanser Tedavisi :

Kanser için en iyi tedavi, erken teşhistir. Kanser tedavisinde kanserden korkulmamalıdır. Hiç rahatsızlık duyulmasa da mutlaka yılda bir kez genel kontrolden geçilmelidir. Erken teşhis konduğunda kanser tedavi edilebilir bir hastalıktır.



c) Kanser Neden Öldürür (*) :

Kanser hastalarının çoğu, kalp hastalığı veya başka enfeksiyonlar gibi kanserle ilgisi olmayan nedenlerden dolayı ölür. Tümörün bulunduğu bölge ve tümörün yayıldığı bölgenin büyüklüğü ölümü direkt veya indirekt olarak etkileyen nedenlerdir. Ölümün temel nedeni, beyin, akciğer, karaciğer gibi hayati önemi büyük olan organlarda tümör oluşması veya tümörün bu organlara yayılmasıdır.



Kendimizi Değerlendirelim : (Ders Kitabı – 21)



1-
Canlıların büyümesini ve üremesini sağlar.

İnsanda yaraların iyileşmesi, tek hücreli maya mantarlarının hızlı çoğalması, kertenkelenin kopan kuyruğunu yenilemesi, kesilen karaciğerin kendini yenilemesi.



2- a) 2 – 1 – 7 – 5 – 3 – 4 – 6

b)



3- a) Vücut hücrelerindeki kromozom sayısını.

b) Kromozom sayısı ile canlının gelişmişlik düzeyi arasında ilişki yoktur.

c) Mitoz sonucu kromozom sayısı değişmez. 2n = 48 kromozom.



4- a) Yenilenme

b) Büyüme

c) Büyüme

d) Üreme

e) Büyüme

f) Üreme

g) Üreme



Araştıralım Hazırlanalım : (Ders Kitabı – 21)



• Bir model yapılarak bitki ve hayvan hücrelerinde gerçekleşen mitoz bölünme anlatılır.

• Hazırlanan modeller s nıfta sergilenir.

• Ders Kitabı’nın 19. sayfasındaki 1. etkinlik ile Çalışma Kitabı’nın 12. sayfasındaki 3. etkinlikte yer alan resimler incelenerek bölünme sırasında gerçekleşen değişiklikler belirlenir.

• Hazırlanacak modelde bitki hücresinin ortasında orta lamel, hayvan hücresinde boğumlanma olayı ile bölündüğü gösterilir.

• Modellerin değerlendirilmesi için Öğretmen Kitabı’nın 291. sayfasındaki “Model Oluşturma İçin Dereceli Puanlama Anahtarı” doldurulur.




Araştıralım Hazırlanalım :




• Kanser hakkında araştırma verilerek 4. etkinliğe yönlendirme yapılır.